Memetisch Manifest


‘Het is een beeld dat ons boeit!’

Ooit riep een reformatie een beeldenstorm op. Deze reformerende storm probeerde zichtbaar te maken wat onzichtbaar geworden was ineen veelheid van afgodsbeelden, visies, dogma’s en aflaten. In de 21e eeuw is er een andere beeldenstorm aan de gang. Massamedia verrijken ons met een overvloed aan beelden. Via formats vormen deze beelden ons en onze levenssfeer. Meer en meer krijgen wij en de wereld waarin wij leven een plaats toebedeeld vanuit massamediale formats.

BBC Planet Earth
Fragment uit de aflevering “Paradijsvogels”
Beelden van een blauwe aarde vanuit de lucht. Beelden van een dampkring. Voice-over: Dit is onze planeet. De Aarde. Het is een opvallende, altijd veranderende wereld, vol natuurlijke wonderen. Beelden van bergen en ijsmassa’s. Beelden van een rivier, van bovenaf gefilmd. Maar er is meer dan dit. Veel meer. Beelden van vloeiende lava. Alles is in beweging. Alles heeft een ritme. Onze planeet is uniek in het zonnestelsel. Misschien zelfs in het universum. Beelden van de Rocky Mountains, bossen, een grote zwerm zwarte vogels. 4,5 Biljard jaar heeft de wereld omgevormd tot een verzameling van buitengewone landschappen, tot een thuis voor alles wat leeft.
Beelden van de toppen van een groot bos, waarin langzaam wordt afgedaald. Takjes. Vogelsprieten. Voice over: In de hooglanden van Nieuw-Guinea leven 42 verschillende soorten paradijsvogels. De een nog meer bijzonder dan de ander. Vertraagde beelden van een zwart glimmende vogel die kreten uitslaat en vele malen van vorm verandert. Beelden van een zwartblauwe vogel met gele voelsprieten die, wanneer hij zijn vleugels uitslaat, de vorm van een vlieger aanneemt. Een tiental vertraagde beelden met bewegingen van parende vogels. Een “ballet” van vorm en kleur.

Discovery Animal Planet
Fragment uit de aflevering “Riviermonsters: Vampier Piranha?”
Waarschuwing: Dit programma bevat beelden die voor sommige kijkers schokkend kunnen zijn.
Een jonge man vaart in een klein bootje over een brede rivier. Een voice over vertelt dat de rivier waarop hij vaart maar liefst 6800 kilometer lang is, twee keer zo lang als de Mississippi. De rivier is vnl. breed en traag bewegend. Maar op de plek waar we nu zijn, is precies het omgekeerde het geval. Beelden van de rivier vol witte schuimkoppen, draaikolken en watervallen. Het bootje vaart de rivier af. Een vijfde van al het water van de wereld, passeert de Amazonen. En piranha’s en hun familie zijn hier overal te vinden. Het bootje stopt in een bocht van de rivier. Het zit hier vol met riviermonsters. De man gooit een grote hengel uit. Direct staat er spanning op de lijn van zijn hengel. “Daar is een vis. Daar is een vis!” roept de man opgewonden. “Hij springt uit het water!”. We zien de rug van een enorme vis met grote schubben. “Deze is sterk. Dit is een sterke vis”. Voice over: Dit beest, uitgerust met dodelijk tandgereedschap, komt rechtstreeks uit een horror film. We zien de vis, vastgehouden door twee volwassen mannen. De bek van de vis is opengesperd met een metalen tang. “Dit is een Pirajo, een familielid van de echte piranja”, zegt de man. Er wordt ingezoomd op de voorste slagtanden van de vis. “Hij heeft tanden. Alles wat hier zwemt heeft enorme tanden. Iedereen eet hier iedereen!”

Meer en meer krijgen wij en de wereld waarin wij leven een plaats toebedeeld vanuit massamediale formats. Bovenstaande fragmenten uit Planet Earth en Animal Planet illustreren dit. Het format van Planet Earth plaatst de kijkers voor een moment op de troon van God; de kijker bezit een goddelijk oog dat alles ziet wat een normale sterveling niet kan zien. Dit oog ondergaat de serene schoonheid van een natuur waarin elk dier thuis is. Meet your planet close up! Het format van Animal Planet maakt van ons avonturiers in een weerbarstige natuur waar ‘the survival of the fittest’ maatgevend is. Met de presentator als gids maken we kennis met de kracht van de wilde natuur. Go wild! Massamediale formats leren ons hoe wij onszelf en de natuur waarin wij leven ervaren. Formats formatteren ons, dat wil zeggen dat formats de mens tot een bepaalde houding aanmoedigen en zo ontvankelijk maken voor bepaalde ideeën en overtuigingen. Dit is de grondintuïtie van M e mes.

Meme is een begrip uit de memetica en betekent ‘idee’ of ‘overtuiging’. Memen vormen het DNA van een cultuur en het collectieve geheugen. Een meme is bijvoorbeeld ‘natuur’, ‘schoonheid’, ‘God’, ‘survival of the fittest’. Deze memen zijn er vervolgens weer in varianten: natuur als ‘eeuwige strijd’, als ‘schone natuur’, als ‘goddelijk’. Ze clusteren soms, gaan dwarsverbanden aan, zoals in Animal Planet waar ‘natuur’ en ‘avontuur’ een alliantie met elkaar zijn aangegaan in de slogan: ‘go wild!’. Memen voeden ons door formats.

In de massamedia worden formats ondermeer gebruikt als sjabloon voor een programma of tijdschrift. Voorbeelden van dergelijke formats zijn het (jeugd)journaal, kinderprogramma’s, lifestyle magazines, computerspelletjes, reality shows, pornofilms, weblogs.

Een format is ontvankelijk voor de doorgifte van bepaalde memen. Zo geeft het format jeugdjournaal te kennen dat er een onderscheid bestaat in kinderen en volwassenen (meme 1), en dat dit onderscheid een andere benadering rechtvaardigt (meme 2). Een executie zal in het jeugdjournaal niet te zien zijn. Gewelddadige beelden worden het kind onthouden vanuit de overtuiging dat het kind gevrijwaard moet zijn van geweld (meme 3). Het format jeugdjournaal formatteert mensen, dat wil zeggen: het brengt een onderscheid aan in leeftijd en plaatst de onvolwassen kijkende mens in een wereld vol actualiteiten en afgeschermd geweld. Het kind wordt wat het nog niet was.
Zo geeft het format pornofilm te kennen dat elke situatie (bezoek krijgen van de klusjesman, solliciteren, liften) kan verleiden tot seks (meme 1) en dat daarbij sprake is van een machtsverhouding waarbij de een neemt en de ander wordt genomen (meme 2). Mensen worden puur lichaam in de seks (meme 3).
Het format pornofilm formatteert mensen, dat wil zeggen: Mensen en hun omgeving worden geseksualiseerd.

Wij worden geformatteerd door formats en ontvankelijk gemaakt voor bepaalde memen. Ook M-e-mes wordt geformatteerd. M-e-mes geeft zich over aan deze wijze van ‘geplaatst zijn’ en ‘geplaatst worden’ Ze schrijft gedateerd pamfletten, wordt het goddelijk oog in Planet Earth, gaat als avonturier de natuur te lijf, kijkt als een volwassen kind en hoereert.

M-e-mes parasiteert op de formats die haar incorporeren. In het inwendige komt M-e-mes tot wasdom. Van binnenuit wordt M-e-mes bewogen. Bewogen rekt ze uit en rekt ze op. Zo brengt ze kleine veranderingen in de structuur van formats aan. M-e-mes herschikt en reformeert formats van binnenuit.
Een game waar de gamer gestraft wordt voor zijn prestaties, een realityshow die haar eigen reality ensceneert: de realityshow realiseert een kijker die een nieuwe realiteit creëert, een pornofilm die het lichaam heiligt. M-e-mes herschikt en reformeert formats van binnenuit.

Deze gereformeerde formats formatteren de mens niet tot gamer, realityshowpubliek of pornofilmconsument, maar brengen ‘de mens’ juist in een situatie waar ‘de mens’ geen plek heeft. Of beter: hij wordt een voortdurende beweging van plaatsen en geplaatst worden. Alles ligt weer of nog open.

door: Martijn Pieterse en Anuska Oosterhuis


bestel manifest
lees interview
ga naar projecten